Oliemolen
" Het Pink"
Anno 1620 - 1751
De Zaanse oliemolen met de geur van vroeger.
|
|
Oliemolen
|
|
De Zaanse oliemolen met de geur van vroeger. |
|
Naar de 'kunst' molenzeilen >>>>>>>>>>>Oorspronkelijk was Het Pink, naar wordt aangenomen, een enkelwerks oliemolen, dus met één vuister en één wigpers. De huidige dubbele oliemolen dateert van 1751. Tot deze datum stond op de zwichtstelling een wip- of kokermolen (zie pagina Geschiedenis voor uitleg). In het Molenmuseum zijn een geschilderde afbeelding en een bronzen model te zien van deze molen. Een echte kokermolen met stelling die ongeveer met de afmetingen van de eerste molen Het Pink heeft is korenmolen 'De Vlijt' in Koudum.
|
|
|
| Afbeelding en bronzen model in het Molenmuseum te Koog a/d Zaan | ||
 |
Zo zou molen Het Pink er van 1620 tot 1750 uitgezien kunnen hebben. (De molenschuren ontbreken hier). De stellinghoogte van deze molen is 4,50 meter. De stellinghoogte van molen Het Pink is 7,00 meter. De vlucht van 16,40 meter komt ongeveer overeen met de vlucht van de molen tot 1751. | |
| Molen de Vlijt te Koudum (Fr) | ||
Niet ver van de molen ligt, voor het molenmuseum in Koog aan de Zaan, de kop van een afgebroken molenas. Deze is
afkomstig van oliemolen 'Het Pink'. Op 15 september 1926 brak tijdens een hevige storm de gietijzeren
as. Goed is te zien hoe zo'n as er in doorsnede uitziet. Het ronde stuk
achter de kop is de hals, deze rust in de molen op een stuk steen, de halssteen, en wordt
gesmeerd met reuzel.
Dit is het zogenaamde halslager.
Door de vierkante gaten gaan de roeden. De roeden zijn van staal. Bovenas en roeden wegen meer dan 7000 kilo.
Het einde van de as wordt pen genoemd en rust op het penlager. Verderop zie je bij de foto's die in de kap zijn genomen zowel het hals- als het penlager.
 |
 |
 |
||
| Afgebroken as van Molen het Pink | De molen in 1926 met gebroken as. Het gevlucht blijft nog net hangen | Dit is de kop van de as. De versiering is typisch Zaans. |
 |
 |
|
||
| Het Pink heeft een typisch zaanse toegangsdeur met schuifraam | en een mooie blauwe deur naar de stelling. | De is het bovenste deel van de deur naar de noorderschuur. | ||
 |
In 1751 werd de molen een dubbelwerks oliemolen. Omdat de ruimte te klein was werden de persen en de stampers dwars in de molen geplaatst. | |||
 |
De kantstenen waaronder het zaad wordt gekneusd zijn van arduin en wegen respectievelijk ruim 2600 en ruim 3600 kg. |
 |
||
 |
 |
|||
| Een waterbakje met lekke bodem zorgt ervoor dat het meel kan worden bevochtigd. | Het loopvlak van de kantstenen is een landschap vol fossielen. De steen is 400.000.000 jaar geleden ontstaan. | |||
 |
 |
 |
||
| Het persblok met de beitels en de heien. | Links de losbeitel en rechts de slagbeitel. | De zware ijzeren jaagijzers waartussen de olie uit het maalgoed wordt geperst. | ||
 |
Dit is de onder ree met de schorttouwen. Hiermee kunnen de heien en de stampers worden vergrendeld. Het werk wordt dan opgeschort. |
 |
||
| Onder ree (met flits) | Onder ree (zonder flits) | |||
 |
 |
 |
||
| Scheve hoeken, brokje hier, stukje daar. Sommige delen staan er al meer dan 350 jaar! | Een stukje getrapte weeg waar de nieuwe planken niet overeenkomen met de oude houtmaten. | In het Pink geen bouten en moeren maar authentieke verbindingsdetails. | ||
 |
 |
Voor de brandverzekering moesten in iedere
molen een aantal emmers en hoosscheppen aanwezig zijn. De naam van de molen
moest erop zijn vermeld. Deze hozen komen oorspronkelijk uit "De Oude Zwan". |
||
 |
 |
|||
| Op de lege zolder is niets. Wel zie je hier prachtig de constructie van achtkantstijlen, veldkruisen, regels en korbelen. Ook is de bevestiging van het riet van de kap goed te zien. |
Als je naar boven kijkt zie je onder de kapzolder de kuip voor de brandbestrijding. Ook dit was een verplichting voor de brandverzekering. | |||
| Normaal liggen stelling en wentelas bij een oliemolen op dezelfde hoogte. In Het Pink ligt de stelling hoger omdat de molen in 1751 is aangepast. Dit maakt een extra trapje noodzakelijk |
 |
|||
| Trap van de wentelas zolder naar de zwichtstelling. | ||||
 |
 |
|||
| De staartbalk met het kruiwiel. Hiermee wordt de kap gekruid. | De spruiten aan de kap en de staartbalk zijn met lange houten schoren aan elkaar verbonden. | |||
 |
 |
|||
| Met deze Engelse plet kon je oliehoudende zaden pletten, dat verminderde de tijd onder de kantstenen. | Dit apparaat is een koekenbreker om de koeken tot brokken te vermalen | |||
 |
 |
|||
| Met een koekenmes worden de oliehoudende randen van de koeken gesneden. Die randjes werden dan vermalen en opnieuw uitgeperst. | De olie uit koolzaad of raapzaad werd gebruikt in olielampen. Deze dubbele snotlamp hangt bij het naslag. | |||
 |
De olie werd eerst in kelders opgeslagen en later pas overgepompt in vaten. Met deze kraan werden de vaten in boten gehesen. | |||
 |
 |
|||
| Naslagkoeken, net als de olie voor weinig geld te koop in de molen | Een nieuwe emmer meel om tot koek en olie te worden geslagen. | |||
Voor meer foto's van het interieur van een oliemolen kun je kijken op de pagina over molen de Ooievaar.
Op de pagina over olie slaan staat allerlei informatie over het olie slaan en foto's over zaden, oliepompen, oliekelders enzovoort.
Van de wentelas zolder gaat een korte trap omhoog naar de lege zolder. Zoals de naam al zegt is deze zolder leeg. Ze was nodig omdat de kap met zijn wieken as en gevlucht van 23 meter minstens 11,50 meter boven de stelling moest worden gebouwd. Wat je ziet zijn de achtkantstijlen en de veldkruisen. Deze veldkruisen zijn nodig voor de stevigheid. In het midden van de zolder draait de koningsspil.
Een lange steile trap gaat vervolgens omhoog naar de kap. Dit is verboden gebied. De kap met zijn vang, bovenwiel en boven bonkelaar is geen plek om rond te kruipen als de molen draait. Als iemand met zijn kleren per ongeluk tussen de tanden (die in de molen 'kammen' heten) van de tandwielen komt, dan is slechts een ding zeker, de molen stopt niet!
Hieronder foto's genomen in de kap voor diegenen die willen weten hoe het er daar uitziet.
 |
Dit is het halslager. Je ziet, het is een vette boel. Dit lager is van arduin. Wieken, molenas en bovenwiel wegen samen al snel 7000 kg. 80% van dit gewicht rust op het halslager. | |
 |
Om het lager te kunnen smeren, en dat moet iedere dag gebeuren, maakt de molenaar gebruik van dit trapje. Het wordt een hanentrapje genoemd. | |
 |
Aan het einde van de as bevindt zich de pen. De pen rust op de pensteen en erachter zit een pentegel om te voorkomen dat de as naar achteren schuift. | |
 |
Dit is de pentegel. Hier drukt de as tegen aan. Deze tegel moest in 2004 vanwege slijtage vervangen worden. De tegel is van arduin. De groef zit aan de bovenkant, dan kan de smeer tussen tegel en pen komen. | |
 |
Om de bovenas zit het bovenwiel. Om dit wiel is een krans aangebracht van
houten blokken die met een metalen plaat aan elkaar zijn verbonden. Zo
ontstaat een houten ketting of band. De houten blokken zijn de remblokken,
vangstukken genoemd. Molen Het Pink heeft een stutvang. Dit is de stut. |
|
 |
Om de vang af te kunnen stellen is er het sabelijzer. Hierin zitten gaatjes waarmee de vangbalk horizontaal kan worden afgesteld. | |
 |
In de vloer van de kap is een kuip aangebracht. Hierin zat vroeger water. Als door welke oorzaak dan ook het begin van brand mocht ontstaan, dan kon de molenaar hiermee blussen. | |
 |
Verder is er nog een pal. Deze pal met tanden wordt in het bovenwiel getrokken als de molen voor een tijdje wordt stilgezet. Het is dus een veiligheidspal. | |
 |
Het draaien van de kap wordt kruien genoemd. Er zijn verschillende wijzen
waarop de kap op het molenlijf kan rusten. Hier zijn rollen met flenzen
toegepast. Het lijkt een beetje op de wielen van trein. De kap en het lijf hebben een 'rail' en daartussen liggen rollen met een flens. Dit noemt men een 'engels kruiwerk'. |
|
 |
Dit is een detail van het engels kruiwerk. Je hebt ook klossen kruiwerken, rollen kruiwerken en kappen die worden gekruid op de voeghouten |
|
Op de pagina van de Ooijevaar staan nog meer foto's die in de kap zijn genomen. Daar is geen engels kruiwerk, maar een kruiwerk op neuten. Een ander type kruiwerk is het voeghoutenkruiwerk (bv in museummolen 'de Wachter' en in molen 'Woldzigt'). In Schermerhorn staat de museum poldermolen. Daar is de kap erg ruim en mag je in de kap kijken. Je kunt daar heel goed een rollenkruiwerk van iepenhouten rollen zien.
In molen Het Pink zijn een aantal deuren die op slot zitten en voor bezoekers op slot blijven. Eigenlijk is er ook niet veel te zien.
 |
Achter de deur in de linkerzijde van de Noorderschuur bevindt zich het turfhok. Met een oppervlakte van 30 m2 kon hier zeker 60 m3 turf worden opgeslagen. Turf werd gebruikt om in de vuisters te stoken. Nu ligt er rommel en hout voor het onderhoud van de molens. | |
 |
Onder de vloer van de Oosterschuur was vroeger de oliekelder. De kelder is volgestort en nu is er de timmerwerkplaats. | |
 |
||
|
De openingen die je overal ziet zijn gemaakt voor de molenkat. Zo kan hij zich vrij door de molen bewegen. |
omwentelingen:
- Molen Het Pink maakt jaarlijks meer dan 300.000 omwentelingen.
bezoekers:
- Het Pink is beperkt open. Veel bezoekers zijn scholieren.
kantstenen:
- buitensteen: diameter 1,80m x dikte 0,55m. Afstand tot hart spil 0,70m.
Gewicht circa 3640 kg.
- binnensteen: diameter ca. 1,55m x dikte 0,55m. Afstand tot
hart spil ca. 0,45m. Gewicht circa 2660 kg.
Reuzel is dierlijk vet, voornamelijk van varkens. Reuzel krijg je door spek uit te bakken. Wat overblijft is het gesmolten vet. Dit vet kon worden gebruikt om op brood te smeren, maar ook om houten wagen- of molenonderdelen te smeren.
De oude Nederlandse molens hebben twee roeden, een binnen roede en een buiten roede. De binnenroede zit het dichtst bij de molen. Bij de eerste molens waren de roeden van hout. Een mooie rechte stam vinden waar roeden van gemaakt konden worden was niet eenvoudig. Bovendien werd er veel hout van zo'n stam weggekapt om de juiste vorm te krijgen. Toen het mogelijk werd om stalen roeden te maken, verdwenen de houten roeden, maar omdat goed hout duur was werd er niets weggegooid. Zo kan het gebeuren dat je in een molenschuur ergens een balk ziet met op regelmatige afstand gaten er in. Dat is dan een deel van een oude roede die is hergebruikt.
Het gevlucht is molentaal voor het wiekenkruis, dus de beide roeden inclusief alles wat daar aan vast zit.
De vindplaatsen van de Escosijnse steen zijn Escaussinnes, Arquennes en Feluy in het Belgische Henegouwen.
Een houten wand gemaakt door middel van horizontaal aangebrachte overnaadse houten delen wordt in de Zaanstreek een getrapte weeg genoemd. In de rest van Nederland spreekt men bij een dergelijke bouwwijze van 'potdekselen'. In het noorden , het westen en in Zeeland was dit potdekselen naast rietbedekking de meest toegepaste bedekkingwijze.
 |
Dit is een getrapte weeg. |
 |
Op 6 december 1597 wordt aan Cornelis Corneliszoon van Uitgeest octrooi verleend
op het toepassen van een plat liggende steen (de ligger) waarop twee
rechtopstaande stenen naast elkaar rondlopen. Dit systeem kennen we
tegenwoordig als 'kantstenen'.
Sinds begin 1600 worden de oliehoudende zaden onder dergelijke kantstenen geplet en gekneusd. De stenen waren van arduin en een nieuwe steen kon wel 2,25m in doorsnede zijn. De dikte was meestal een halve meter. Het gewicht van zo'n steen was dan zo'n 6000kg. Per keer wordt er 25kg zaad op de ligger (op z'n zaans: de 'legger') gegooid dat in 25 minuten wordt vermalen. Per uur kan dus 60kg zaad worden verwerkt. Dat is twee keer zoveel als de hoeveelheid zaad die op het voorslag kan worden verwerkt (zie de pagina met de productie over het olieslaan). Dat is nodig omdat het malen veel kracht van de molen vergt. Als er weinig wind is kunnen de stenen worden stilgezet en het olieslaan, waar weinig wind voor nodig is, kan met de gevormde voorraad door blijven gaan. |
De kleuren op de zijkanten van de steen zijn typisch voor de Zaanse kantstenen in een oliemolen. Andere molens hadden andere kleuren.
De
geschiedenis van het malen en het oliepersen is te vinden in het boek "Spieren Water
en Wind, 23.000 jaar malen en molens". Voor meer informatie
klik hier >>>