 |
Balkenzagen met paltrok molen
|
||||
|
|||||
De wind is matig en balkenzager 'De Held Jozua' begint de dag met 4
zeilen in top.
In de loop van de dag moet met het toenemen van de wind steeds meer worden
gezwicht.
Aan het begin van de middag draait de molen nog slechts met
blote benen.
In het water rond de molen liggen boomstammen te wateren. Dit gebeurt om de kwaliteit van het hout te verbeteren.
Er wordt een stam uitgezocht en twee halve zeilen worden bijgelegd om de molen voldoende kracht te geven.
De stam wordt op de zaagvloer gehesen en in de goede positie voor het zaagraam gebracht.
Als de stam goed is vastgezet kan het zagen beginnen.
In het zaagraam zitten metalen zagen. Ze zijn zo vastgezet dat in het midden een dikke balk ontstaat.
De lucht is helder en de westenwind heeft af en toe stormachtige windstoten. Het ene moment staat de molen bijna stil terwijl op het andere moment de wuifelaars de zaagramen in hoogtempo op en neer bewegen. De zagen worden warm en doen in het natte hout dampend hun werk. Onderwijl wordt de slee waarop de stam ligt door een krabbelrad vooruit bewogen.
De paltrok is in zijn element. De zaagvloer schudt en de houtzagers houden de voortgang nauwlettend in het oog. Er werkten vroeger meestal 5 man op iedere paltrokmolen. De productie was 30 keer hoger dan die van de traditionele houtzagers in Amsterdam. Om die reden wilde het gilde van houtzagers in Amsterdam geen molens binnen de stad. De vooruitgang was echter niet te stoppen en het duurde niet lang of er stonden in de Zaanstreek, net buiten Amsterdam, meer dan 240 houtzaagmolens. Per dag konden bij goede wind zo'n 80 stammen worden verzaagd.
 |
Het uitzoeken van een goede stam | |
 |
De loszittende bast wordt verwijderd | |
 |
Met behulp van de kraan op de zaagvloer wordt de stam opgehesen | |
 |
Dit is de rol met de kraanlier. De rol wordt rondgedraaid door middel van een krabbelrad | |
 |
De larix stam is bijna op de zaagvloer | |
 |
De stam wordt in positie gebracht.... | |
 |
.... en vastgezet op de slee. | |
 |
Het krabbelrad zorgt er voor dat bij iedere beweging van het zaagraam de slee waarop de stam is vastgezet een stukje vooruit wordt geschoven. Per uur is dat ongeveer 2 meter. | |
 |
Controle of alles goed gaat. | |
 |
De eerste centimeters zijn gezaagd..... | |
 |
... en de voorkant van de stam wordt achter de zagen vastgezet. | |
 |
Dit is het inwendige van het molenlijf. Hier zijn de wuifelaars te zien die het zaagraam op en neer bewegen. | |
 |
Het zaagsel hoopt zich op onder de zaagvloer. | |
 |
'De Held Jozua', een machtige molen. | |
Wuifelaars, wijfelaars of kolderstokken zijn de verbindingsbalken tussen de krukas
boven in de molen en de zaagramen
op de zaagvloer. Wuifelaars zijn te vergelijken met de drijfstangen tussen de
krukas en de zuigers in een verbrandingsmotor.
terug
Afhankelijk van de hoeveelheid wind en de benodigde kracht
kan de zeilvoering op een molen worden aangepast. Vier wieken met de zeilen
volledig aangebracht noemt de molenaar "vier in top".
terug
Het minderen van zeil bij toenemende wind wordt zwichten genoemd.
Door te zwichten wordt voorkomen dat de molen te snel gaat draaien. In Noord
Nederland staan veel molens die zijn voorzien van 'zelfzwichting'. De zeilen op
het 'hek' zijn hier vervangen door jaloezie kleppen die door een mechaniek open
of dicht kunnen worden gezet.
terug
Als de molenaar alle zeilen heeft verwijderd, draait de molen met blote benen.
Het enige dat de molenaar bij toenemende wind nog kan doen is de windborden verwijderen.
Als laatste noodgreep kon de molen nog een stukje van de wind af worden
gedraaid, maar dit gebeurde alleen na lange perioden van stilstand als productie
heel hard nodig was.
terug
Paltrokmolens zijn molens die op de wind worden gezet door de hele molen te draaien en lijkt hiermee op een standerdmolen. De minder gangbare naam is benedenkruier. Paltrokmolens werden alleen gebruikt als houtzaagmolen. Van de honderden paltrokmolens die in Nederland hebben gestaan zijn er nog slechts 5 over.
| 'De Gekroonde Poelenburg' | Zaandam |
ga naar
de webpagina
 |
|
| 'De Held Jozua' | Zaandam | ||
| 'De Otter' | Amsterdam |
ga naar
de webpagina
|
|
| 'De Eenhoorn' | Spaarndam |
ga naar
de webpagina
|
|
| 'Mijn genoegen' | Arnhem |
ga naar
de webpagina
|
Het boek "Spieren Water Wind, 23.000 jaar malen en molens"
bevat de geschiedenis van het zagen met veel oude afbeeldingen,
zaagtabellen, gewichten van zaagramen, oude foto's van handzagers etc.